Je hebt een team van acht mensen. De een werkt er al vijftien jaar en weet alles beter dan jij. De ander is drie maanden in dienst en vraagt bij elke klus wat de bedoeling is. Een derde kan het werk prima, maar heeft sinds een reorganisatie zijn motivatie verloren. Als je die drie mensen op dezelfde manier aanstuurt, gaat het bij minstens twee van hen mis. Situationeel leidinggeven gaat over precies dat probleem: per medewerker en per taak bepalen hoeveel sturing en hoeveel steun iemand nodig heeft.
In dit artikel lees je hoe je situationeel leidinggeven toepast als je net leidinggevende bent. Je leest hoe je de taakvolwassenheid van een medewerker inschat, hoe de vier stijlen er in gewone werkweken uitzien, hoe je erover praat met je team en welke fouten nieuwe leidinggevenden het vaakst maken. Voor directeuren die een nieuwe leidinggevende begeleiden, staat er een apart deel over hun rol.
Waarom één stijl voor iedereen niet werkt
De meeste nieuwe leidinggevenden hebben een voorkeursstijl, vaak zonder het te weten. Wie zelf graag vrijheid had als vakspecialist, geeft iedereen vrijheid. Wie zelf graag precies wist wat er verwacht werd, geeft iedereen gedetailleerde instructies. Beide zijn logisch vanuit je eigen ervaring, en beide gaan mis bij een deel van je team.
Een starter die veel vrijheid krijgt, voelt zich in de steek gelaten en maakt fouten die voorkomen hadden kunnen worden. Een ervaren professional die gedetailleerde instructies krijgt, voelt zich gewantrouwd en haakt af. Het gedrag van de leidinggevende is in beide gevallen consequent, maar het effect is tegengesteld aan wat je wilt.
Die verschuiving van je eigen werkwijze naar die van anderen is een van de grote opgaven in de overstap van vakspecialist naar leider. In het hubartikel over voor het eerst leidinggeven lees je hoe die overstap verloopt en waar je in de eerste honderd dagen op let. Situationeel leidinggeven is daarbij een praktisch hulpmiddel: het dwingt je om per persoon na te denken in plaats van op de automatische piloot te sturen.
Het model in het kort
Situationeel leidinggeven gaat terug op het model van Paul Hersey en Ken Blanchard. Het uitgangspunt is eenvoudig: er bestaat geen beste leiderschapsstijl. De juiste stijl hangt af van de medewerker en de taak. Het model onderscheidt twee soorten gedrag van de leidinggevende. Sturend gedrag gaat over duidelijkheid: wat moet er gebeuren, hoe en wanneer. Ondersteunend gedrag gaat over de relatie: luisteren, aanmoedigen, betrekken bij beslissingen.
Door die twee te combineren ontstaan vier stijlen: instrueren, overtuigen, ondersteunen en delegeren. Welke stijl past, hangt af van de taakvolwassenheid van de medewerker. Wil je meer weten over de achtergrond van het model en hoe het zich verhoudt tot andere leiderschapsstijlen, lees dan het artikel over situationeel leiderschap en de kunst van aanpassen aan je team. Hier gaat het om de toepassing in je eigen team.
Taakvolwassenheid inschatten per medewerker
De diagnose is het lastigste en belangrijkste deel van situationeel leidinggeven. Als je de verkeerde inschatting maakt, kies je ook de verkeerde stijl. Taakvolwassenheid bestaat uit twee elementen: bekwaamheid en bereidheid.
Bekwaamheid: kan iemand het?
Bekwaamheid gaat over kennis, vaardigheden en ervaring met deze specifieke taak. Let op dat woord specifiek. Een ervaren accountmanager kan heel bekwaam zijn in klantgesprekken, maar beginner in het opstellen van een jaarbegroting. Taakvolwassenheid is nooit een eigenschap van een persoon, maar altijd van een persoon in combinatie met een taak.
Vragen die helpen: heeft deze medewerker deze taak eerder gedaan? Met welk resultaat? Weet hij welke kwaliteit er verwacht wordt? Kan hij uitleggen hoe hij het aanpakt?
Bereidheid: wil en durft iemand het?
Bereidheid gaat over motivatie, betrokkenheid en zelfvertrouwen. Iemand kan een taak prima beheersen en er toch tegenop zien, omdat hij er onzeker over is of omdat hij er het nut niet van inziet. Andersom kan een enthousiaste starter heel bereid zijn, terwijl de kennis nog ontbreekt.
Bereidheid is lastiger te zien dan bekwaamheid. Let op signalen zoals uitstelgedrag, veel vragen om bevestiging, korte antwoorden in overleg of juist een groot enthousiasme dat niet gedekt wordt door ervaring. Vraag ernaar in een gesprek: “Hoe kijk je zelf tegen deze klus aan?” Het antwoord vertelt je vaak meer dan een maand observeren.
Vier niveaus in de praktijk
- Niveau 1: niet bekwaam, wel enthousiast. Typisch voor een nieuwe medewerker of iemand die een nieuwe taak oppakt. Veel energie, weinig ervaring. Het risico is dat je dat enthousiasme verwart met kunnen.
- Niveau 2: beperkt bekwaam, minder gemotiveerd. De eerste fouten zijn gemaakt en de taak blijkt moeilijker dan gedacht. Dit is de fase waarin medewerkers afhaken als ze geen steun krijgen.
- Niveau 3: bekwaam, maar onzeker of wisselend gemotiveerd. De kennis is er, maar het vertrouwen om zelfstandig te beslissen nog niet altijd. Of de motivatie is gezakt door omstandigheden.
- Niveau 4: bekwaam en bereid. De medewerker beheerst de taak, is gemotiveerd en neemt zelf verantwoordelijkheid. Hier zit je in de weg als je te veel bemoeit.
Gratis pdf
Acht vragen voor elke vrijdag
Sluit je week bewust af. Acht scherpe vragen die laten zien wat er echt speelde, wat beter kan en waar je aandacht volgende week heen moet.
De vier stijlen in een gewone werkweek
Het model wordt pas bruikbaar als je weet hoe de stijlen klinken in echte gesprekken. Stel: je bent net teamleider geworden bij een adviesbureau met 50 medewerkers en je stuurt een team van zes consultants aan.
Instrueren bij een starter
Een junior consultant gaat voor het eerst zelfstandig een klantrapport schrijven. Hij is gemotiveerd, maar heeft het nog nooit gedaan. Je geeft hier veel sturing en relatief weinig ruimte voor eigen keuzes. Je legt uit welke structuur het rapport heeft, laat een goed voorbeeld zien, spreekt af wanneer je een eerste opzet wilt zien en bespreekt die opzet regel voor regel. Dat is geen wantrouwen. Het is duidelijkheid, en een starter heeft daar het meeste aan.
Overtuigen bij iemand die vastloopt
Een consultant die een half jaar bezig is met een nieuw type opdracht, raakt gefrustreerd. De eerste twee projecten liepen moeizaam en hij twijfelt of hij het wel kan. Je blijft sturen op de inhoud, maar je investeert ook in de relatie. Je legt uit waarom je bepaalde keuzes maakt, je vraagt naar zijn ideeën en je benoemt wat al goed gaat. Het doel is dat hij weer vertrouwen krijgt terwijl hij verder leert.
Ondersteunen bij een ervaren maar onzekere medewerker
Een senior consultant beheerst het vak, maar moet voor het eerst een groot project zelfstandig leiden. Ze vraagt vaak om bevestiging. Hier geef je weinig inhoudelijke sturing, want die heeft ze niet nodig. Je geeft wel veel steun: je denkt mee, je stelt vragen die haar eigen oordeel versterken en je laat de beslissingen bij haar. “Wat zou jij doen?” is in deze stijl je belangrijkste vraag.
Delegeren bij een zelfstandige professional
Een ervaren consultant draait al jaren soortgelijke projecten en doet dat goed. Je spreekt het gewenste resultaat af, de kaders en de momenten waarop je bijpraat. Verder laat je hem zijn werk doen. Delegeren is geen loslaten zonder zicht. Je blijft weten hoe het gaat, alleen bemoei je je niet met de uitvoering. In het artikel over leidinggeven aan professionals zonder te micromanagen lees je meer over hoe je die balans bewaakt.
Situationeel leidinggeven bespreekbaar maken met je team
Een veelgemaakte fout is situationeel leidinggeven als een geheime methode toepassen. Je kiest stilletjes per medewerker een stijl en verwacht dat iedereen begrijpt waarom de een meer ruimte krijgt dan de ander. Dat gaat zelden goed. Medewerkers zien de verschillen en vullen de reden zelf in, vaak in de vorm van voortrekken of wantrouwen.
Maak het daarom bespreekbaar. Leg in een teamoverleg uit dat je per persoon en per taak kijkt hoeveel begeleiding iemand nodig heeft, en dat dit verandert naarmate mensen groeien. Bespreek het vervolgens in de 1-op-1-gesprekken: “Bij dit project wil ik de eerste weken wekelijks met je bijpraten, omdat het nieuw voor je is. Als het loopt, bouwen we dat af.” Zo weet de medewerker waar hij aan toe is en waarom.
Nodig medewerkers ook uit om hun eigen inschatting te geven. Vraag bij een nieuwe taak: “Hoeveel begeleiding heb je hierbij nodig, denk je?” Soms schat iemand zichzelf lager in dan jij, soms hoger. Het gesprek daarover is waardevol, omdat het je diagnose scherper maakt en de medewerker eigenaar maakt van zijn eigen ontwikkeling.
Fouten die nieuwe leidinggevenden vaak maken
Het model is overzichtelijk, maar de toepassing loopt in de praktijk vaak anders. Deze fouten zie je regelmatig bij leidinggevenden in hun eerste jaar.
Eén label per persoon
De meest gemaakte fout is een medewerker één niveau geven en dat vasthouden. “Hij is een niveau 4, dus ik delegeer.” Maar dezelfde medewerker kan bij een nieuwe taak op niveau 1 zitten. Wie dat mist, laat iemand zwemmen bij een klus waar hij juist sturing nodig heeft. Kijk dus per taak opnieuw.
Te snel delegeren
Nieuwe leidinggevenden willen vaak laten zien dat ze vertrouwen geven. Dat is een goede intentie, maar delegeren aan iemand die er nog niet klaar voor is, voelt voor die medewerker als loslaten. Hij maakt fouten, verliest zelfvertrouwen en zakt terug van niveau 3 naar niveau 2. Bouw vrijheid op in stappen.
Niet meebewegen met groei
Het omgekeerde komt ook voor. Je hebt een starter in het begin goed begeleid, maar blijft dat doen terwijl hij allang zelfstandig is. Wat in maand één steun was, voelt in maand zes als controle. Plan daarom bewust momenten om je stijl te herzien, bijvoorbeeld elk kwartaal per medewerker.
Motivatie aanzien voor bekwaamheid
Een enthousiaste medewerker lijkt vaak bekwamer dan hij is. Een zwijgzame, ervaren collega lijkt soms minder betrokken dan hij is. Laat je diagnose niet leiden door hoe iemand overkomt, maar door wat hij aantoonbaar kan en wat hij zelf aangeeft. Dat vraagt om gesprekken, niet om aannames.
Situationeel leidinggeven en je eigen voorkeursstijl
Iedere leidinggevende heeft stijlen die hem gemakkelijk afgaan en stijlen die moeite kosten. Iemand die van nature direct en resultaatgericht is, instrueert moeiteloos, maar vindt ondersteunen lastig. Wie van nature betrokken en relatiegericht is, ondersteunt graag, maar vindt het moeilijk om duidelijke instructies te geven als dat nodig is.
Ken je eigen voorkeur en let vooral op de stijlen die je vermijdt. Vraag je af bij welke medewerkers je steeds dezelfde stijl gebruikt, en of dat werkelijk past bij hun taakvolwassenheid of vooral bij jouw gemak. Een collega of je eigen leidinggevende kan je daarbij een spiegel voorhouden. Soms zie je pas in een gesprek met een ander dat je een medewerker al maanden te veel of te weinig begeleidt.
Wees ook eerlijk over de tijd die het kost. Instrueren en overtuigen vragen veel aandacht. Als een groot deel van je team in die fasen zit, kun je niet tegelijk ook nog al je eigen vakwerk blijven doen. Dat is een keuze die je bewust moet maken, eventueel samen met je directeur.
Wat je als directeur kunt doen bij een nieuwe leidinggevende
Als directeur heb je net iemand benoemd tot leidinggevende. Het model van situationeel leidinggeven is ook op die relatie van toepassing. Je nieuwe leidinggevende is waarschijnlijk zeer bekwaam in zijn vak, maar op het gebied van leidinggeven zit hij op niveau 1 of 2. Hem direct alle ruimte geven omdat hij “het vak kent”, is dezelfde fout als te snel delegeren aan een medewerker.
Begeleid je nieuwe leidinggevende dus actief in de eerste maanden. Bespreek per teamlid hoe hij de taakvolwassenheid inschat en welke stijl hij kiest. Vraag door als je het anders ziet. Zo leert hij niet alleen het model, maar ook het oordeelsvermogen dat erbij hoort. Bouw je eigen begeleiding vervolgens af naarmate hij zekerder wordt, precies zoals je dat van hem verwacht bij zijn team.
Geef het model ook een plek in je vaste overleggen met hem. Een vraag als “Bij wie in je team ben je deze maand van stijl veranderd, en waarom?” houdt het onderwerp levend en laat zien dat je het belangrijk vindt.
Veelgestelde vragen over situationeel leidinggeven
Wat is het verschil tussen situationeel leidinggeven en situationeel leiderschap?
Situationeel leiderschap is de naam van het model en de visie erachter, ontwikkeld door Hersey en Blanchard. Situationeel leidinggeven gaat over de dagelijkse toepassing: hoe je per medewerker en per taak je stijl kiest en aanpast. In de praktijk worden de termen vaak door elkaar gebruikt.
Is situationeel leidinggeven niet oneerlijk tegenover medewerkers?
Niet als je het uitlegt. Iedere medewerker krijgt de begeleiding die past bij zijn ervaring met een taak. Dat is eerlijker dan iedereen hetzelfde behandelen. Leg in je team uit hoe je werkt, zodat verschillen niet als voortrekken worden gezien.
Hoe vaak moet ik mijn stijl per medewerker herzien?
Bij elke nieuwe taak of verandering in iemands situatie. Plan daarnaast vaste momenten, bijvoorbeeld elk kwartaal, om per medewerker te kijken of je stijl nog past bij zijn groei.
Wat doe ik als een medewerker het niet eens is met mijn inschatting?
Ga het gesprek aan en vraag naar zijn onderbouwing. Soms heeft hij gelijk en kun je meer ruimte geven. Soms niet, en dan spreek je samen af welke resultaten laten zien dat hij meer vrijheid aankan. Zo maak je de groei concreet.
Kan ik situationeel leidinggeven combineren met coachen?
Ja. Coachende vragen passen vooral bij de stijlen ondersteunen en delegeren, waarin de medewerker de kennis al heeft. Bij een starter werkt coachen minder goed, omdat hij de antwoorden nog niet kan bedenken. Daar geef je eerst duidelijke instructies.
Situationeel leidinggeven vraagt van je dat je steeds opnieuw kijkt: naar de medewerker, naar de taak en naar je eigen reflexen. Dat kost in het begin moeite, zeker als je net leidinggevende bent. Het levert een team op waarin iedereen de begeleiding krijgt die hij nodig heeft.
Begin deze week met één oefening. Schrijf voor elke medewerker op aan welke taken hij nu werkt en welke stijl daar volgens jou bij past. Vergelijk dat met hoe je hem nu werkelijk aanstuurt. De verschillen laten zien waar je eerste winst zit.
Even sparren over jouw leiderschap?
Laat je gegevens achter, dan plannen we een impactcall van dertig minuten. We kijken waar jij staat, wat je wilt ontwikkelen en of SiET! daarbij past. Past het niet, dan zeggen we dat gewoon.